Sterren kijken in de Andes

Labyrint TV | Woensdag 3 oktober, 20:50, Ned 2

Op een kale hoogvlakte in het Chileense Andesgebergte voeren zo’n veertig telescopen een kosmisch ballet uit. Nagenoeg zonder toeschouwers, want de telescopen van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) staan op vijf kilometer hoogte, in een ijle, mensonvriendelijke atmosfeer.

Bekijk hier de napraatsessie

Hoe kun je van zo'n grote afstand zeker weten dat daar een suikermolecuul is? En wat bevindt er zich achter een zwart gat? Deze en meer kijkersvragen werden beantwoord tijdens de napraatsessie met sterrenkundigen Nienke van der Marel, Christiaan Brinkerink en Tim van Kempen.

De Nederlandse onderzoeker Joost Adema werkt met zijn Groningse onderzoeksgroep al jaren aan een van de belangrijkste onderdelen van deze telescoop. In Nederland. De Chileense telescopen heeft hij nog nooit met eigen ogen gezien. Labyrint reist met hem mee tijdens zijn eerste bezoek aan de onherbergzame hoogvlakte.

De ALMA-telescopen kijken naar submillimeterstraling uit het heelal. Dat is straling die zich ruwweg bevindt tussen het infrarode licht van de afstandsbediening en de microgolven uit de magnetron. Voor dit soort straling is vocht in de atmosfeer de killer, en om die redenen staan de telescopen hoog en droog, op het 5000 meter hoge Chajnantorplateau, in de droogste woestijn ter aarde: de Chileense Atacamawoestijn.

Tezamen vormen de telescopen een reusachtig arendsoog, dat de scherpste blik ooit gaat werpen op de kraamkamers van sterren en planeten. Waar zonnestelsels zoals de onze worden geboren.

Het zuurstofgebrek, de snijdende wind en de felle kou maken een langdurig verblijf op de hoogvlakte onmogelijk. De telescopen worden dan ook op afstand bestuurd vanuit het 2000 meter lager gelegen controlecentrum. “Je moet het eigenlijk zien als een satelliet,” zegt ALMA-directeur Thijs de Graauw. “Alleen kun je erbij als er iets stuk is.”

Nederland speelt een belangrijke rol bij dit astronomische monsterproject. Niet alleen de directeur is een Nederlander, ook een van de belangrijkste instrumenten – stralingsontvanger nummer 9, gebouwd door SRON in Groningen – is van Nederlandse makelij. En Nederlandse topastronomen, zoals Spinozawinnaars Heino Falcke en Ewine van Dishoeck, doen onderzoek met de Chileense telescopen. Heino Falcke (Radboud Universiteit)kijkt ermee naar het superzware zwarte gat in het centrum van onze Melkweg, en Van Dishoeck (Universiteit Leiden) bestudeert de donkere nevels waar sterren en planeten uit ontstaan. Vorige maand ontdekte zij met de ALMA-telescoop suikermoleculen in het gas rond een jonge, zonachtige ster. Het molecuul is een van de ingrediënten voor de bouwstenen van leven.

ALMA is een samenwerkingsproject tussen de VS, Japan en Europa. De Europese bijdrage wordt gecoördineerd door ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. Op 5 oktober viert ESO haar 50-jarig bestaan.

reacties