Met een kofferbak snoep naar een fictieve school

De verbijsterende fraude van Diederik Stapel

  • Door: Arnout Jaspers (Noorderlicht)

Vandaag kwam het interim-rapport van de commissie Levelt uit, over de omvang van de fraude door Stapel. Ook het fameuze 'vleeseters zijn hufters'-onderzoek is verzonnen.

Zoom
Uit de duim gezogen: Stapel blijkt op enorme schaal te hebben gefraudeerd.

Diederik Stapel gold tot voor kort als een van de meest vooraanstaande psychologen van Nederland. Eind augustus werd hij door de Universteit Tilburg op non-actief gesteld, nadat klokkenluiders hem hadden beschuldigd van het verzinnen van onderzoeksdata.

Officiële rapporten zijn zelden boeiende lectuur, maar dit leest als een schelmenroman. Jarenlang, in ieder geval van 2004 tot 2011, fabriceerde Stapel op grote schaal data door honderden scholieren op niet-bestaande scholen zogenaamd enquètes af te nemen en aan experimenten me te laten doen die hij zorgvuldig had voorbereid met een van zijn promovendi. Die voorbereiding ging zo ver, dat zelfs het snoepgoed dat diende als beloning voor de deelnemers werd ingekocht en achterin Stapels auto door hem werd afgevoerd.

De promovendi zagen de enqueteformulieren nooit meer terug; hij of zij kreeg van Stapel slechts een computerbestand met statistisch voorbewerkte data terug, op basis waarvan het proefschrift geschreven diende te worden. Velen slikten deze hoogst merkwaardige onderzoekspraktijk; de enkeling die bleef aandringen op het inzien van de ruwe data, werd door Stapel geïntimideerd.

In een publieke reactie op het rapport gaat Stapel diep door het stof; hij betuigt spijt en vraagt excuus, maart voert tot zijn verdediging aan dat zijn fouten 'niet zijn voortgekomen uit eigenbelang'. Echter, als beloning voor de medewerking kregen scholen af en toe computers of beamers van hem cadeau. Waar die gebleven zijn vermeldt het rapport niet. Ook betaalde hij waarschijnlijk met subsidiegeld niet-bestaande onderzoeksassistenten uit. Waar dat geld nu is, is evenmin duidelijk. En natuurlijk willen we ook weten waar al die rollen drop gebleven zijn.

Een veel belangrijker eigenbelang is echter de schier onaantastbare status als topwetenschapper die hij verwierf met zijn verzonnen onderzoeken. Telkens weer konden hij en zijn promovendi klinkende resultaten publiceren in hoog aangeschreven tijdschriften. Maar van 14 van de 21 promovendi die hij begeleidde zijn de proefschriften geheel of gedeeltelijk gebaseerd op verzonnen resultaten, en dat geldt voor nog meer wetenschappelijek artikelen. Ook het roemruchte 'vleeseters zijn hufters'-onderzoek dat door zijn collega en vertrouweling Roos Vonk met veel bombarie naar buiten werd gebracht, blijkt geheel door Stapel verzonnen.

De commissie Levelt kent geen enkele genade met Stapel: hij maakte 'onbeschaamd gebruik van zijn prestige, aanzien en macht', en heeft zijn medewerkers 'op zeer geraffineerde wijze om de tuin geleid'. De commissie adviseert de Tilburgse universiteit om aangifte tegen hem te doen wegens valsheid in geschrifte en oplichting.
Ook de kringen waarin hij groot gezag genoot krijgen een veeg uit de pan: 'De verificatiefabriek van de heer Stapel had grote argwaan moeten wekken bij collega's, peers en tijdschriften.'
De Universiteit van Amsterdam onderzoekt momenteel of het juridisch mogelijk is om hem zijn doktorstitel af te nemen.

Ietwat merkwaardig is daarmee vergeleken het zeer milde oordeel over Stapels' 21 promovendi, die collectief als slachtoffers van zijn grootheidswaan worden afgeschilderd. Allemaal mogen die hun dokterstitel houden, en ze dienen 'genereus behandeld' te worden.
Maar een promovendus die in de wij-vorm een proefschrift vol schrijft over onderzoek met tientallen scholieren, terwijl hij geen van die proefpersonen ooit gezien heeft, de naam van de school niet weet en de ruwe data niet heeft mogen bestuderen, valt die echt niets te verwijten?

Er waren namelijk promovendi die wel degelijk in opstand kwamen. Al eerder zijn sommige van hen naar collega's van Stapel gestapt om aan de bel te trekken over diens dubieuze onderzoekspraktijken. Met die eerdere meldingen is niets gedaan. Pas afgelopen zomer waren zeer goed onderbouwde aantijgingen door drie jonge onderzoekers reden om Stapel op non-actief te zetten. Inmiddels is hij ontslagen.

Er komt nog een definitief rapport, omdat van nog 150 wetenschappelijke publicaties moet worden nageplozen in hoeverre ze op verzonnen data berusten.

reacties