Vulkaan in Nederland

Waddenzee spuugde lava

Categories:
Aarde & Klimaat
Zuidwalvulkaan
Zoom
Zuidwalvulkaan
De voet van de vulkaan heeft een omtrek van enkele kilometers.

Zo’n twaalf miljoen jaar heeft hij gewerkt, de ‘zuidwalvulkaan’ die onder de Waddenzee is teruggevonden. De resten liggen nu twee kilometer diep in de aardkorst verborgen, maar 160 miljoen jaar geleden zal hij vaak kort en heftig zijn uitgebarsten. Tot op de dag van vandaag is de temperatuur hoger dan normaal.

Zuidwalvulkaan
Zoom
Zuidwalvulkaan
De voet van de vulkaan heeft een omtrek van enkele kilometers.

Na de vondst van de Groningse gasbel bij Slochteren in 1959 leefde de verwachting dat ook onder de Waddenzee aardgas te vinden moest zijn. En inderdaad bleek zich ten zuiden van Vlieland een bel te bevinden, in een gebied dat ‘zuidwal’ heet. Vanwege milieuvoorschriften mocht de Franse maatschappij Elf Petroland pas in 1988 met boringen beginnen.

Niet lang daarna stuitten de geologen van het bedrijf op een merkwaardige vervorming, recht onder de gasbel, op twee kilometer diepte. De ondergrond werd met seismische golven in beeld gebracht, en er tekende zich een pakweg één kilometer hoge berg af. Opgeboorde stukjes gesteente uit die berg verraden dat het een vulkaan is geweest, die zo’n 160 miljoen jaar geleden lava over het toenmalige landschap ging uitstoten. Twaalf miljoen jaar later doofde de zuidwalvulkaan uit, en werden de geologische processen voltooid die hem tot de gasleverancier van vandaag hebben gemaakt.

Want het gas zelf is al veel ouder. In het geologisch tijdperk carboon, zo’n 300 miljoen jaar geleden, lag het Europese continent ter hoogte van de evenaar. Van Engeland tot Polen waren tropische moerassen te vinden, met veel planten, waar veen in ontstond. De zee spoelde daar regelmatig overheen, en zette klei en zand af op het veen. Toen dat later werd samengeperst onder nieuwe lagen, ontstond gas, steenkool en schalie, versteende klei.

Zou er verder niets meer zijn gebeurd, dan was het aardgas vermoedelijk onbereikbaar gebleven, omdat het homogeen in de afzettingen verspreid zat. Maar de vulkaan diende zich van onder de aardkorst aan, en brak de lagen met het gas langzaam in stukken. Het gas kwam dan ook in beweging, en verplaatste zich door de breuken omhoog naar een laag poreus zandsteen, dat aan het einde van het carboon was gevormd. Nog verder opstijgen werd onmogelijk gemaakt door een ondoordringbare zoutafzetting, die ondanks het geweld van de vulkaan goeddeels intact bleef.

Zo kon het gebeuren dat het gas uiteindelijk tot stilstand kwam op het hoogste punt van de ruïne van de vulkaan – vlak boven de krater. Uit de boringen in de vulkaanpijp is gebleken dat de berg nog ‘nagloeit’, want de temperatuur ligt er zo’n dertig graden Celsius hoger dan normaal op die diepte.

Zuidwalvulkaan
Zoom
Zuidwalvulkaan
Profiel van de vulkaan, met links in meters de diepte in de ondergrond (afbeelding NITG - TNO)

reacties