Ongevoelige muggen

Gastheer bestrijdt malaria

dokwerk: de stille plaag / malariamug
Zoom
dokwerk: de stille plaag / malariamug

Met meer dan een miljoen dodelijke slachtoffers per jaar, en een ziekteverwekker die ongevoelig is voor bijna alle medicijnen, lijkt malaria een onuitroeibaar kwaad. Maar volgens sommige onderzoekers gloort er een nieuwe bestrijdingsmethode. Zij proberen de malariamug zodanig genetisch te veranderen, dat het insect de malariaparasiet niet meer kan overdragen. De eerste successen zijn al geboekt.

Ruim honderd jaar geleden ontdekten medici de ware aard van malaria. Tot dat moment meende men dat de ziekte werd verspreid door de ‘slechte lucht’ in moerassige gebieden of stinkende poeltjes, maar in 1898 kwam vast te staan dat de muggen die daar leefden een parasiet met zich meedragen. Steekt de mug een mens, dan komt het ééncellige wezentje in diens bloedbaan, en kruipt in de rode bloedcellen. Daar deelt de parasiet zich duizenden keren, een ongeslachtelijke voortplanting die de bloedcellen na enkele dagen letterlijk doet barsten van de nieuwe parasietjes. Op dat moment heeft het slachtoffer de kenmerkende koortsaanvallen. De levenscyclus van de parasiet is echter ingewikkeld. Hij heeft de mug niet alleen als gastheer nodig om van slachtoffer naar slachtoffer te gaan, maar ook om zich geslachtelijk voort te planten. Als een malariamug een malariapatiënt steekt, zuigt het insect de voortplantingscellen op die de parasieten in de patiënt hebben geproduceerd. Binnen in de mug smelten die cellen samen tot een nieuwe parasiet, die de mug vervolgens weer aan een nieuw slachtoffer kan overdragen. Het is die geslachtelijke voortplanting waar onderzoekers nu hun pijlen op richten. Want maak je die onmogelijk, dan genees je weliswaar geen mensen die al met de parasiet zijn besmet, maar je voorkomt dat de ziekte aan gezonde personen wordt overgedragen. Zoiets zou het verspreidingsgebied van malaria geleidelijk verkleinen, tot de ziekte uiteindelijk helemaal verdwijnt. Het was niet moeilijk te bedenken hoe de geslachtelijke voortplanting van de parasiet kan worden tegengegaan – verander de erfelijke samenstelling van de mug zodanig, dat de parasitaire geslachtscellen niet in zijn lijf kunnen samensmelten. De uitvoering bleek veel lastiger. Pas medio 2000 werd ontdekt hoe je een malariamug überhaupt genetisch kunt manipuleren. En niet eerder dan in september 2001 meldde een Amerikaanse onderzoeksgroep op een congres dat ze er in zijn geslaagd een gen in de mug te bouwen dat de geslachtelijke voortplanting van de parasiet blokkeert. Met succes: in twee experimenten bleken gemanipuleerde muggen niet meer in staat om gezonde muizen te infecteren. Het lijkt er dus op dat de veranderde mug de parasiet bestrijdt. Maar leidt dat nu ook tot het einde van malaria? Dat staat nog lang niet vast. Om te beginnen zijn niet alle muggensoorten die malaria verspreiden genetisch te manipuleren. “Maar dat is een kwestie van tijd,” menen sommigen. Een andere vraag luidt of de gemanipuleerde insecten wel kunnen paren met hun soortgenoten in de vrije natuur. Dat is voor het welslagen van de onderneming een absolute voorwaarde. Het idee is immers om de gemanipuleerde exemplaren uit te zetten, zodat zij het ingebouwde ‘stop-samensmelting-parasitaire-geslachtscellen-gen’ in de wilde muggenpopulatie verspreiden. Dat zal echter weinig zin hebben als blijkt dat er geen levensvatbaar kroost uit voortkomt. En dan zijn er nog de principiële bezwaren. Het idee om genetisch gemanipuleerde wezens los te laten, stuit velen tegen de borst. Want mocht de veranderde mug om de een of andere reden ongewenste ecologische gevolgen krijgen, dan zijn die onomkeerbaar – eenmaal in de populatie aanwezig, is het nieuwe gen er nooit meer uit te krijgen. Om de bestrijdingsmethode met de veranderde muggen te kunnen beginnen, zal er dus eerst overeenstemming moeten worden bereikt over de aanvaardbaarheid van de risico's. Marc Koenen

reacties